وجه سومى نيز هست ، و آن اين است كه جمله * ( « أَنْ يَتَّخِذُوا . . . » ) * مفعول اول براى « حسب » است كه به معناى « ظن » مىباشد ، و مفعول دومش محذوف و تقديرش چنين است : « ا فحسب الذين كفروا اتخاذهم عبادى من دونى اولياء نافعا لهم او دافعا للعقاب عنهم - آيا كسانى كه كافر شده‌اند پنداشته‌اند كه اگر غير از من اوليائى بگيرند براى ايشان نافع و يا دافع عقاب از ايشان است ؟ » . و فرق ميان اين وجه و دو وجه قبلى اين است كه در آن دو وجه ، كلمه « أن » وصله اش قائم مقام دو مفعول است ، و آنچه حذف شده بعضى از صله است ، به خلاف وجه سومى كه آن « أن » وصله اش مفعول اول براى حسب است و مفعول دوم آن حذف شده . وجه چهارمى كه هست اين است كه بگوييم « أن » وصله اش به جاى دو مفعول آمده ، و عنايت كلام و نقطه اتكاء در آن متوجه اين است كه بفهماند اتخاذ آلهه ، اتخاذ حقيقى نيست ، و اصلا اتخاذ نيست ، چون اتخاذ هميشه از دو طرف است و آلهه اتخاذ شده اينان خودشان تبرى مىجويند و مىگويند : « سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ » ، يعنى منزهى تو اى خدا جز به تو دل نداديم . و اين وجوه چهارگانه از نظر ترتيب در وجاهت هر يك در رتبه خود قرار دارد ، و از همه وجيه تر وجه اول است كه سياق آيات هم با آن مساعد است ، براى اينكه آيات مورد بحث بلكه تمامى آيات سوره در اين سياق است كه بفهماند كفار به زينت زندگى دنيا مفتون گشته ، امر بر ايشان مشتبه شده است و به ظاهر اسباب اطمينان و ركون كردند ، و در نتيجه غير خداى را اولياى خود گرفتند و پنداشتند كه ولايت اين آلهه كافى و نافع براى آنان است و دافع ضرر از آنها است . و حال آنكه آنچه بعد از نفخ صور و جمع شدن خلايق خواهند ديد مناقض پندار ايشان است ، پس آيه شريفه مورد بحث نيز همين پندار را تخطئه مىكند . اين را هم بايد بگوييم كه قائم مقام شدن « أن » وصله اش به جاى هر دو مفعول « حسب » با اينكه در كلام خدا زياد آمده ، و از آن جمله فرموده : « أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا » « 1 » و امثال آن حاجتى باقى نمىگذارد كه مفعول دوم آن را محذوف بدانيم . علاوه بر اينكه بعضى از نحويين هم آن را جائز ندانسته‌اند . آيات بعدى هم اين وجه اول را تاييد مىكنند ، كه مىفرمايند : * ( « قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالأَخْسَرِينَ أَعْمالًا . . . » ) * ، و همچنين قرائتى كه منسوب به على ( ع ) و عده اى ديگر از

--> ( 1 ) آيا پنداشتند آنان كه كسب كردند بديها را اينكه قرار مىدهيم آنان را مثل كسانى كه ايمان آوردند ؟ . سوره جاثيه ، آيه 21 .